O Pazo de Mundín: a memoria fidalga da Ulloa na lista vermella da conservación patrimonial
29 de xuño de 2026
O patrimonio histórico de Galicia esmorece ante un modelo de xestión que prefire certificar decesos a previr derrubamentos. A recente inclusión do Pazo de Mundín (Monterroso) e da Torre de Sobrada de Aguiar na Lista Vermella do colectivo Hispania Nostra non é unha simple anécdota estatística; é unha labazada de realidade. Mentres a comarca da Ulloa tenta promocionarse como un referente de turismo cultural, paisaxístico e literario, o verdadeiro fío condutor da súa historia —as súas casas fidalgas e defensivas— esborrállase no máis absoluto dos esquecementos e desidia oficiais.
Nesta ocasión, imos poñer o foco de xeito exclusivo sobre o Pazo de Mundín. Non estamos a falar dunha construción calquera rústica ou modificada até perder o seu interese. Fundado no século XVI por Gómez Gundín —descendente directo de fidalgos e administradores dos Condes de Andrade—, este pazo atesoura unha relevancia arquitectónica singular en Galicia: non sufriu as habituais transformacións barrocas dos séculos XVII ou XVIII, o que o converte nun exemplo case único e íntegro de mansión fidalga do comezo da Idade Moderna. É o testemuño en pedra da organización social, económica e militar dunha Ulloa de señores, vasalos e vínculos nobiliarios estratéxicos.
A crónica dun colapso anunciado
Hoxe, porén, Mundín xa non evoca fidalguía, senón vergoña. A súa decadencia seguiu os pasos habituais do desleixo: o abandono prolongado levou á perda total da cuberta, os forxados foron abaixo e a vexetación invasiva colonizou o interior, actuando como un auténtico ariete que desestabiliza os muros.
O punto de inflexión máis dramático e recente foi o derrubamento completo do lenzo sur da súa torre. Perpiaños de granito perfectamente labrados, cornixas e xambas de vans históricos atópanse agora esparexidos polo chan como cascallos sen valor. O risco de colapso total do conxunto é inminente, e se non se intervén de inmediato, o Pazo de Mundín pasará axiña á Lista Negra de Hispania Nostra, que certifica a destrución irreversible dos bens.
Un modelo de responsabilidades compartidas (e evadidas)
Como acontece noutros tantos casos de espolio por omisión en Galicia, a responsabilidade penalízase co silencio. A propiedade é privada, si, pero a Consellería de Cultura e o Concello de Monterroso teñen competencias e ferramentas legais para intervir. A Lei do Patrimonio Cultural de Galicia obriga os propietarios a manter os bens en condicións de ornato e seguridade, pero tamén dota á administración do poder de executar obras de xeito subsidiario e de aplicar sancións coercitivas cando existe un desleixo continuado. Por que non se abriu un expediente? Por que se permite que o pazo sexa devorado polas silveiras mentres se agarda de brazos cruzados a que caia o último muro?
Solucións e propostas para a súa salvación
O Pazo de Mundín aínda pode salvarse se se actúa con determinación política e técnica a través de tres propostas d fases urxentes:
1. Consolidación estrutural de urxencia: A administración debe esixirlle á propiedade —ou executar de forma subsidiaria e inmediata— o apontoamento dos lenzos que quedan en pé, a retirada da vexetación que deforma os muros e a recollida e catalogación de todos os perpiaños labrados que caeron ao chan polo derrubo da torre, evitando que sexan obxecto de roubo.
2. Rehabilitación integrada no Camiño e no territorio: A Ulloa é terra de paso cara a Santiago. O Pazo de Mundín debe incluírse nunha estratexia pública de posta en valor. Podería selar un convenio de uso público co Concello para converter as súas ruínas consolidadas nun espazo cultural ao aire libre, nun centro de interpretación da fidalguía galega ou nun punto de parada e acollida na rede de rutas da comarca.
3. Expropiación ou sanción: Se a propiedade privada persiste no seu abandono e se nega a cooperar, o Concello debe iniciar os trámites de expropiación forzosa por incumprimento da función social da propiedade. O patrimonio colectivo non pode ser refén do desinterese privado.
A inclusión na Lista Vermella non debe ser un epitafio, senón un berro de alerta. Se a Xunta e as autoridades locais seguen a mirar para outro lado mentres os pazos da Ulloa se converten en entullos, estarán a asinar a decapitación da nosa memoria histórica. É hora de actuar en Mundín antes de que o granito do século XVI sexa tan só un recordo fotográfico.
